1918-ci ilin mayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan ediləndə ölkə sakit və sabit siyasi şəraitdə müstəqillik qazanmamışdı. Birinci Dünya müharibəsi davam edir, Rusiya imperiyası 1917-ci il inqilablarından sonra dağılır, Cənubi Qafqazda əvvəlki idarəçilik sistemi aradan qalxırdı. Regionda siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizə gedir, müxtəlif silahlı qüvvələr ayrı-ayrı ərazilərə nəzarət edirdi. Zaqafqaziya Seyminin dağılmasından sonra Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan müstəqilliklərini elan etdilər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mayın 28-də müstəqilliyini elan etsə də, yeni dövlətin bütün ərazisinə faktiki nəzarət etmək imkanları hələ formalaşmamışdı. Hökumət Gəncədə fəaliyyət göstərirdi, Bakı isə onun nəzarətində deyildi.
Paytaxt Bakı həmin dövrdə Azərbaycanın ən böyük siyasi, iqtisadi və sənaye mərkəzi olmaqla yanaşı, dünyanın mühüm neft rayonlarından birinin mərkəzi idi. Bakı nefti Birinci Dünya müharibəsinin gedişində xüsusi strateji əhəmiyyət qazanmışdı. Neft orduların, donanmaların, nəqliyyatın və sənayenin fəaliyyəti üçün əsas resurslardan biri idi. Buna görə şəhərə nəzarət yalnız iqtisadi üstünlük deyil, həm də ciddi hərbi-strateji imkan demək idi. Bakı limanı, dəmir yolu əlaqələri və Xəzər üzərindəki mövqeyi şəhərin əhəmiyyətini daha da artırırdı. Məhz buna görə 1918-ci ildə Bakı uğrunda mübarizənin iştirakçıları yalnız yerli siyasi qüvvələr deyildi. Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində şəhər müxtəlif güclərin maraqlarının toqquşduğu əsas məntəqələrdən birinə çevrilmişdi. Bakı Sovetinin qüvvələri, sonradan Sentrokaspi Diktaturası, erməni silahlı dəstələri və Britaniya hərbi qüvvələri şəhərin nəzarətdə saxlanılmasında iştirak edirdilər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti üçün isə Bakının azad olunması dövlətin siyasi və iqtisadi dayaqlarının təmin edilməsi, hökumətin paytaxta köçürülməsi və müstəqilliyin real hakimiyyətlə möhkəmləndirilməsi demək idi. Belə bir şəraitdə Azərbaycan hökumətinin qarşısında Bakıya doğru irəliləmək və paytaxt üzərində nəzarəti təmin etmək kimi mühüm hərbi vəzifə dayanırdı. Lakin yeni yaradılan Azərbaycan dövlətinin nizami ordusu hələ formalaşma mərhələsində idi. Ordunun qarşısında duran əsas hədəf Bakının azad edilməsi idi. Bakıya gedən yol 1918-ci ilin yayında Gəncədən başlayırdı. Qarşıda isə sadəcə bir şəhər yox, Azərbaycanın siyasi və iqtisadi taleyinin həll olunacağı məkan dayanırdı. 28 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan ediləndə hökumət Gəncədə fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycanın paytaxtı elan edilən Bakıda isə bolşeviklərin rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti hakimiyyətdə idi. Sonrakı mərhələdə siyasi vəziyyət dəyişdi. Beləliklə, Bakı uğrunda mübarizə getdikcə daha mürəkkəb hərbi-siyasi xarakter aldı. Azərbaycan hökuməti üçün Bakının azad edilməsi dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi baxımından həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Lakin yeni yaradılan dövlətin özünün nizami ordusu hələ formalaşma mərhələsində idi. Bu səbəbdən Osmanlı imperiyasının Qafqaza göndərdiyi hərbi qüvvələr və Azərbaycan milli hərbi hissələri əsasında Qafqaz İslam Ordusu yaradıldı. Ordunun komandanlığına Nuru paşa təyin edildi. Qarşıya qoyulan məqsəd aydın idi: Gəncədən başlayan hərbi yürüş Bakının azad edilməsi ilə nəticələnməli idi.
1918-ci ilin iyununda Qafqaz İslam Ordusu Bakı Sovetinin qüvvələri ilə ilk ciddi toqquşmalara girdi. İyunun 27-dən iyulun 1-dək Göyçay istiqamətində gedən döyüşlər bu yürüşün taleyində mühüm rol oynadı. Bakı Soveti qüvvələrinin hücumu dayandırıldı və təşəbbüs tədricən Qafqaz İslam Ordusunun əlinə keçdi. Göyçay döyüşlərindən sonra hərbi əməliyyatların istiqaməti dəyişdi. Qafqaz İslam Ordusunun hissələri Kürdəmir, Ağsu və Şamaxı istiqamətlərində irəliləməyə başladı.
Hər bir uğurlu əməliyyat Bakıya gedən yolun qısalması demək idi. İyulun sonlarına doğru cəbhə xətti artıq paytaxtın lap yaxınlığında idi. Amma qarşıda asan hədəf yox idi. Bakı həm təbii-coğrafi, həm də hərbi-strateji baxımdan əlverişli müdafiə mövqeyinə malik idi. Şəhərin əldə saxlanılması üçün müxtəlif siyasi və hərbi qüvvələr bir araya gəlmişdi. Bakı Sovetinin qüvvələrindən sonra Sentrokaspi Diktaturası hakimiyyətə gəldi. Şəhər uğrunda döyüşlərə Britaniya qüvvələri də cəlb edildi. General-mayor Lionel Denistervilin rəhbərlik etdiyi “Dunsterforce”un Bakıya göndərilməsinin əsas məqsədlərindən biri şəhərin və onun neft sənayesinin Osmanlı və Almaniyanın nəzarətinə keçməsinin qarşısını almaq idi. Bu məqam Bakı uğrunda mübarizənin yalnız Azərbaycan və Osmanlı qüvvələri ilə şəhərdəki qanunsuz silahlı dəstələr arasında qarşıdurma olmadığını göstərirdi. Burada Birinci Dünya müharibəsinin böyük geosiyasi maraqları da toqquşurdu.
Bakı neftinə sahib olmaq böyük dövlətlər üçün strateji məsələ idi. Şəhərin neft sənayesi onu yalnız Qafqaz üçün deyil, beynəlxalq səviyyədə əhəmiyyətli hərbi-iqtisadi mərkəzə çevirirdi. Buna görə də 1918-ci ilin yayında Bakı uğrunda aparılan mübarizə şəhərin taleyindən daha böyük məna daşıyırdı. Qafqaz İslam Ordusunun Bakıya ilk böyük hücumu iyulun sonlarında başladı. Lakin şəhərin dərhal tutulması mümkün olmadı. Avqustun 5-də həyata keçirilən hücum da nəticəsiz başa çatdı. Hücum zamanı Qafqaz İslam Ordusu ciddi itkilərlə üzləşdi. Mənbələrdə həmin döyüşlərdə 139 hərbçinin həlak olduğu, 444 nəfərin yaralandığı qeyd edilir. Bu uğursuzluq komandanlıq üçün ciddi dərs idi. Bakı üzərinə növbəti hücum daha hazırlıqlı həyata keçirilməli idi. Qafqaz İslam Ordusuna əlavə qüvvələr gətirildi. Süleyman İzzət bəyin komandanlığı altında 15-ci diviziya Qafqaza göndərildi. Beləliklə, Bakı istiqamətindəki qüvvələrin sayı və döyüş imkanları artırıldı. Son hücum ərəfəsində Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində Azərbaycan və Osmanlı hərbi hissələri birlikdə fəaliyyət göstərirdi. Avqust ayının son günlərində Bakı ətrafında döyüşlər daha da şiddətləndi. Şəhərin müqavimət xətti bir neçə istiqamətdən təzyiq altında saxlanılırdı. Şəhəri əldən vermək istəməyən qüvvələr hücumların qarşısını almağa çalışır, Qafqaz İslam Ordusu isə şəhərə daxil olmaq üçün əlverişli mövqelər əldə etməyə çalışırdı. Britaniya qüvvələrinin döyüşlərdə iştirakı da vəziyyəti mürəkkəbləşdirirdi. Lakin onların sayı məhdud idi. Bakıdakı qüvvələr də daxili siyasi ziddiyyətlər və koordinasiya problemləri ilə üzləşirdi. Sentyabrın əvvəllərində isə artıq son mərhələ başlamışdı. Qafqaz İslam Ordusunun komandanlığı şəhərə həlledici zərbə endirmək üçün hazırlıq gördü. Məqsəd əvvəlki hücumlarda olduğu kimi yalnız müqaviməti qırmaq deyil, müqavimət sistemini bütövlükdə sıradan çıxarmaq və şəhərə nəzarəti ələ keçirmək idi. 
Sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə həlledici hücum başladı. Qafqaz İslam Ordusunun hissələri müxtəlif istiqamətlərdən Bakı üzərinə hücuma keçdilər. Bu dəfə hücum əvvəlkilərdən fərqli olaraq daha genişmiqyaslı və koordinasiyalı idi. Qarşı tərəfin mövqeləri bir-birinin ardınca zəifləməyə başladı. Bakıdakı Britaniya qüvvələrinin vəziyyəti də artıq kritik həddə çatmışdı. General-mayor L.Denistervilin qüvvələri şəhəri saxlamağın mümkün olmadığını gördükdən sonra Bakıdan çıxmağa qərar verdi. Sentyabrın 14-də Britaniya hərbi qüvvələri gəmilərlə şəhəri tərk edərək Ənzəli istiqamətinə yollandı. Bu hadisə Bakının azad edilməsinin son mərhələsinə birbaşa təsir göstərdi. Sentyabrın 15-də döyüşlər davam edirdi. Lakin artıq şəhərdəki qüvvələrin imkanları tükənmək üzrə idi. Qafqaz İslam Ordusunun hissələri Bakı üzərində nəzarəti təmin etdilər. Sentrokaspi Diktaturasının hakimiyyətinə son qoyuldu və Bakı Azərbaycan hökumətinin nəzarətinə keçdi. Beləliklə, 1918-ci il sentyabrın 15-də Azərbaycanın paytaxtı azad edildi. Bu nəticəyə aparan yol isə bir neçə günə deyil, təxminən üç ay davam edən ağır döyüşlərdən keçmişdi. Göyçayda başlayan mübarizə Kürdəmir və Şamaxı istiqamətindən Bakının ətəklərinə qədər uzanmış, avqustun 5-dəki uğursuz hücumdan sonra Qafqaz İslam Ordusu yenidən təşkilatlanaraq sentyabr ayında son və həlledici əməliyyata başlamışdı.
Bakının azad edilməsinin hərbi nəticəsi qədər siyasi nəticəsi də böyük idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hökuməti artıq öz paytaxtına nəzarət edə bilirdi. Sentyabrın 17-də Azərbaycan hökuməti Gəncədən Bakıya köçdü. Bakı faktiki olaraq Cümhuriyyətin siyasi və inzibati mərkəzinə çevrildi. Sentyabrın 16-da isə Bakıda Qafqaz İslam Ordusunun hərbi paradı keçirildi. Paradda Nuru paşa, Xəlil paşa, general Əliağa Şıxlinski, polkovnik Həbib bəy Səlimov, Azərbaycan hökuməti və parlamentinin nümayəndələri iştirak edirdilər. Döyüş meydanında qazanılan qələbə artıq şəhərin küçələrində nümayiş etdirilirdi. Lakin bu qələbənin qiyməti ağır olmuşdu. 1918-ci ilin yayında Bakı istiqamətində aparılan döyüşlər zamanı Qafqaz İslam Ordusunun çoxsaylı hərbçiləri həlak olmuş və yaralanmışdı. Təkcə Bakının azad edilməsi əməliyyatında Osmanlı ordusunun itkilərinin 1130 nəfər olduğu göstərilir. Azərbaycanlı hərbçilər və könüllülər də bu döyüşlərdə böyük itkilər vermişdilər. Bu baxımdan 15 sentyabrı sadəcə Bakının hərbi yolla nəzarətə götürülməsi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Bu tarix həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin öz paytaxtında hakimiyyətini təmin etdiyi gündür. 
Qafqaz İslam Ordusunun yürüşü Azərbaycan və Osmanlı hərbi qüvvələrinin birgə əməliyyatının nümunəsi kimi də hərb tarixində xüsusi yer tutur. Azərbaycanlı hərbçilərin və könüllülərin Osmanlı zabitləri və əsgərləri ilə birlikdə döyüşməsi həmin dövrün mürəkkəb hərbi-siyasi şəraitində mühüm amil idi. Bununla belə, Bakının azadlığı uzunmüddətli siyasi sabitliklə nəticələnmədi. Birinci Dünya müharibəsinin sonuna yaxın Osmanlı imperiyasının məğlubiyyəti Qafqazdakı vəziyyəti yenidən dəyişdirdi. 30 oktyabr 1918-ci ildə Mudros barışığının imzalanmasından sonra Osmanlı qoşunlarının Azərbaycanı tərk etməsi tələb olundu. Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycandakı fəaliyyəti də bununla başa çatdı.
1918-ci ilin mayında müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi bir neçə ay sonra öz paytaxtına nəzarəti təmin etmişdi. Gəncədən Bakıya uzanan yol döyüşlərlə, itkilərlə və ağır qərarlarla keçmişdi. Göyçayda əldə olunan üstünlük, Şamaxı və Kürdəmir istiqamətində irəliləyiş, Bakı ətrafındakı uğursuz hücumlar, yenidən təşkilatlanma və nəhayət, sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə başlayan həlledici əməliyyat bu yolun əsas mərhələlərini təşkil edirdi. Tarixdə elə şəhərlər var ki, onlar uğrunda aparılan mübarizə bir şəhərin taleyindən daha böyük nəticələr doğurur. Bakı da belə şəhərlərdən biridir. 1918-ci ilin sentyabrında onun azad edilməsi Azərbaycan dövlətçiliyinin hərbi-siyasi baxımdan möhkəmlənməsinin əsas mərhələlərindən birinə çevrildi. 15 sentyabrın səhəri Bakıda artıq başqa mənzərə vardı. Bir neçə ay əvvəl Gəncədə fəaliyyət göstərən Azərbaycan hökuməti öz paytaxtına qayıdırdı. Döyüş meydanında qazanılan qələbə dövlət idarəçiliyinə, siyasi həyata və milli ordu quruculuğuna yeni imkanlar açırdı. Bakı uğrunda döyüşlərin tarixi əhəmiyyəti də məhz buradadır. Söhbət yalnız bir şəhərin azad olunmasından getmirdi. Söhbət yenicə yaranan Azərbaycan dövlətinin öz siyasi mərkəzinə çatmasından gedirdi. 1918-ci il sentyabrın 15-də başa çatan yürüşün izi isə təkcə həmin günün hərbi salnaməsində deyil, Azərbaycanın dövlətçilik tarixində də qaldı. Gəncədən başlayan yol Xəzərin sahilində tamamlandı və Bakı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin paytaxtına çevrildi. Bir şəhərə aparan yol, beləliklə, bir dövlətin siyasi mərkəzinə aparan yola çevrildi.

Tamilla HÜSEYNLİ

“Azərbaycan Ordusu”