XVIII əsr Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb dövrlərindən biri hesab olunur. Səfəvi dövlətinin süqutundan sonra ölkə ərazisində yaranmış xanlıqlar arasında siyasi parçalanma hökm sürür, daxili çəkişmələr xarici qüvvələrin Azərbaycan torpaqlarına müdaxiləsini asanlaşdırırdı. Belə bir dövrdə Quba xanlığının hökmdarı Fətəli xan Qubalı təkcə bacarıqlı dövlət xadimi deyil, həm də uzaqgörən sərkərdə kimi adını tarixə yazdırdı. Onun əsas məqsədi ayrı-ayrı xanlıqları vahid siyasi hakimiyyət altında birləşdirərək güclü Azərbaycan dövləti yaratmaq idi.
1758-ci ildə hakimiyyətə gələn Fətəli xan ilk növbədə Quba xanlığının hərbi qüvvələrinin gücləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirdi. O, orduda nizam-intizamı möhkəmləndirdi, süvari dəstələrinin hazırlığını artırdı və döyüş qabiliyyətini yüksəltdi. Sərkərdə hesab edirdi ki, güclü dövlətin dayağı peşəkar və intizamlı ordudur.
Fətəli xan yalnız müdafiə ilə kifayətlənmirdi. O, Azərbaycanın şimal və şimal-şərq bölgələrində yerləşən xanlıqları vahid idarəçilik altında birləşdirmək istiqamətində ardıcıl siyasət həyata keçirirdi. Dərbəndin Quba xanlığına birləşdirilməsi onun ilk böyük uğurlarından biri oldu. Sonrakı illərdə Bakı, Şirvan, Salyan və digər ərazilər də onun siyasi nüfuz dairəsinə daxil edildi. Beləliklə, Quba xanlığı XVIII əsrin ikinci yarısında regionun ən qüdrətli siyasi və hərbi mərkəzlərindən birinə çevrildi.
Fətəli xanın əsas uğurlarından biri də onun sərkərdəlik bacarığı idi. O, döyüş meydanında çevik qərarlar qəbul edir, qoşunların hərəkətini ərazinin xüsusiyyətlərinə uyğun planlaşdırırdı. Dağlıq və düzənlik ərazilərdə müxtəlif taktikalardan istifadə etməsi orduya üstünlük qazandırırdı. Qəfil hücumlar, sürətli yürüşlər və düşmənin təminat yollarının nəzarətə götürülməsi onun tətbiq etdiyi əsas hərbi üsullar sırasında idi.
Sərkərdə yaxşı anlayırdı ki, yalnız silah gücü ilə uzunmüddətli uğur əldə etmək mümkün deyil. Buna görə də o, diplomatiyaya böyük əhəmiyyət verirdi. Müxtəlif xanlıqların rəhbərləri ilə danışıqlar aparır, zərurət yarandıqda ittifaqlar qurur, bəzi hallarda isə siyasi nikahlardan istifadə etməklə münasibətləri möhkəmləndirirdi. Bu siyasət ona hərbi yürüşlər zamanı əlavə üstünlüklər qazandırırdı.
Fətəli xanın fəaliyyəti yalnız Azərbaycan daxilində deyil, regionun böyük dövlətlərinin də diqqət mərkəzində idi. Rusiya imperiyası, Osmanlı dövləti və Qacar İranı Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizə aparırdı. Belə mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Quba xanlığının müstəqilliyini qorumaq, eyni zamanda digər xanlıqları öz ətrafında birləşdirmək böyük siyasi uzaqgörənlik tələb edirdi. Fətəli xan bu çətin vəzifənin öhdəsindən bacarıqla gəlməyə çalışdı.
Tarixçilər Fətəli xanın fəaliyyətini qiymətləndirərkən onun ən böyük xidmətlərindən birinin Azərbaycan torpaqlarının siyasi birliyi ideyasını həyata keçirməyə cəhd göstərməsi olduğunu qeyd edirlər. O, hərbi gücü və diplomatiyanı uzlaşdıraraq vahid dövlət quruculuğuna doğru mühüm addımlar atdı. Bu baxımdan Fətəli xan yalnız Quba xanlığının hökmdarı deyil, həm də milli dövlətçilik tariximizin görkəmli simalarından biri hesab edilir.
Müasir Azərbaycan Ordusunda Vətənə sədaqət, peşəkarlıq və yüksək döyüş hazırlığı əsas prinsiplərdən sayılır. Bu dəyərlər tariximizin görkəmli sərkərdələrinin fəaliyyətində də öz əksini tapmışdır. Fətəli xanın irsi göstərir ki, güclü ordu, düzgün hərbi strategiya və milli birlik dövlətin təhlükəsizliyinin başlıca təminatıdır. Onun keçdiyi yol bugünkü hərbi qulluqçular üçün də vətənpərvərlik, qətiyyət və məsuliyyət nümunəsi olaraq qalır.
Azərbaycanın hərb tarixində Fətəli xan Qubalının adı təkcə uğurlu sərkərdə kimi deyil, parçalanmış torpaqları vahid məqsəd ətrafında birləşdirməyə çalışan uzaqgörən dövlət xadimi kimi də yaşayır. Onun hərbi-siyasi fəaliyyəti xalqımızın dövlətçilik tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir və gələcək nəsillər üçün əhəmiyyətli tarixi irsdir.

Hazırladı:

Hüsniyyə NƏSİROVA

“Azərbaycan Ordusu”