Qədim və orta əsrlərdə qalalar dövlətlərin təhlükəsizliyində mühüm rol oynayırdı. Hündür dağların zirvəsində, çətin keçilən qayalıqlarda və ya strateji əhəmiyyətə malik ərazilərdə tikilən bu istehkamlar təkcə yaşayış yeri deyil, həm də hərbi müdafiə mərkəzi idi. Düşmən üçün belə qalaları ələ keçirmək heç də asan olmurdu. Bəzən bir qalanın mühasirəsi həftələrlə, aylarla, hətta illərlə çəkirdi. Buna görə də həm hücum edən, həm də müdafiə olunan tərəf müxtəlif hərbi üsullardan istifadə edirdi. 
Qalanın yerləşdiyi ərazi onun ən böyük üstünlüyü sayılırdı. Dağ zirvəsində tikilmiş qalalara yalnız dar və dolama yollarla qalxmaq mümkün olurdu. Bu isə hücum edən qoşunun hərəkətini çətinləşdirirdi. Müdafiəçilər yüksək mövqedən düşməni izləyir, onun hərəkətlərini əvvəlcədən görür və lazımi tədbirləri həyata keçirirdilər. Məhz buna görə qədim sərkərdələr qala tikiləcək yerin seçilməsinə xüsusi diqqət yetirirdilər.
Qalaların divarları qalın daşlardan inşa edilirdi. Divarların hündür olması düşmənin onları aşmasını çətinləşdirirdi. Divarların üzərində keşikçilər üçün xüsusi meydançalar, ox atmaq və ətrafı müşahidə etmək üçün dar deşiklər hazırlanırdı. Bu deşiklər vasitəsilə müdafiəçilər özləri təhlükəyə düşmədən düşmənə zərbə endirə bilirdilər.
Bir qalanı almağın ən geniş yayılmış yolu onu mühasirəyə almaq idi. Hücum edən qoşun əvvəlcə qalanın ətrafını tam nəzarətə götürürdü. Məqsəd qalaya ərzaq, su və əlavə hərbi qüvvənin daxil olmasının qarşısını almaq idi. Günlər keçdikcə ərzaq ehtiyatı azalır, müdafiəçilərin vəziyyəti çətinləşirdi. Bəzən qaladakı insanlar aclıq və susuzluq səbəbindən təslim olmaq məcburiyyətində qalırdılar. Lakin kifayət qədər ehtiyat toplayan qalalar uzun müddət müqavimət göstərə bilirdi.
Mühasirə zamanı xüsusi döyüş qurğularından da istifadə olunurdu. Onlardan ən məşhuru mancanaq idi. Bu qurğu böyük daşları, yanan materialları və digər ağır cisimləri uzaq məsafəyə atmaq üçün hazırlanırdı. Atılan iri daşlar qala divarlarını zədələyir, içəridə yanğın yarada və müdafiəçilərin mövqelərinə zərbə vura bilirdi. Mancanağın hazırlanması və işlədilməsi xüsusi bilik tələb edirdi. Həmin dövrün hərbi mühəndisləri bu qurğuları döyüş şəraitinə uyğun şəkildə hazırlayırdılar.
Bəzi hallarda hücum edənlər divarları dağıda bilmədikdə başqa üsula əl atırdılar. Onlar qala divarlarının altından lağımlar qazmağa çalışırdılar. Lağımların məqsədi divarın dayaqlarını zəiflətmək idi. Dayaqlar sıradan çıxarıldıqdan sonra divarın bir hissəsi çökür və qoşun üçün qalaya daxil olmaq imkanı yaranırdı. Müdafiəçilər isə torpaq altında qazıntı səslərini dinləyərək əks tunellər qazır, düşmənin planını pozmağa çalışırdılar. Bu, orta əsr müharibələrinin ən maraqlı və mürəkkəb üsullarından biri hesab olunurdu.
Qalanın müdafiəçiləri də boş dayanmırdılar. Onlar divarların üzərindən oxlar atır, iri daşlar diyirlədir, nizələrdən istifadə edir, bəzi hallarda isə qaynar su və ya qaynar yağ tökərək düşmənin divarlara yaxınlaşmasının qarşısını alırdılar. Qalanın dar giriş qapıları da müdafiəni asanlaşdırırdı. Çoxsaylı qoşun eyni anda qalaya daxil ola bilmədiyi üçün hücum edən tərəf böyük itkilər verirdi.
Azərbaycan ərazisində yerləşən qədim qalalar da bu baxımdan diqqəti cəlb edir. Əlincə qalası əsrlər boyu möhkəm müdafiəsi ilə tanınıb. Dağ zirvəsində yerləşməsi, çətin keçilən yolları və möhkəm istehkamları sayəsində uzun müddət düşmən hücumlarına tab gətirib. Şuşa qalası da təbii qayalıqlar üzərində salındığı üçün müdafiə baxımından əlverişli mövqeyə malik idi. Bu qalalar göstərir ki, qədim Azərbaycan memarları və hərbi mühəndislər müdafiə qurğularının tikintisində böyük təcrübəyə sahib olublar.
Orta əsr sərkərdələri üçün yalnız güclü ordu kifayət etmirdi. Onlar düşmənin zəif tərəflərini öyrənməli, ərazini düzgün qiymətləndirməli və mühasirəni dəqiq planlaşdırmalı idilər. Bəzən qalanı güclə almaq mümkün olmadıqda hiylə və diplomatiyadan istifadə edilirdi. Tarixdə elə hadisələr var ki, qalalar döyüşlə deyil, danışıqlar və ya ağıllı plan nəticəsində ələ keçirilib. Bu da göstərir ki, hərb tarixində qələbə yalnız silah gücü ilə deyil, düzgün düşünülmüş strategiya ilə də qazanılır.
Mühasirə müharibələri hərbi mühəndisliyin inkişafına da təsir göstərib. Daha möhkəm divarlar, müşahidə qüllələri, gizli keçidlər və su anbarları məhz bu dövrdə geniş tətbiq olunmağa başlayıb. Qalaların daxilində uzunmüddətli mühasirəyə davam gətirmək üçün ərzaq anbarları, su quyuları və digər zəruri tikililər inşa edilirdi. Bu hazırlıq müdafiəçilərin aylarla müqavimət göstərməsinə imkan verirdi.
Bu gün qədim qalalar xalqımızın zəngin tarixini və hərb sənətini əks etdirən qiymətli abidələrdir. Onlar yalnız memarlıq nümunəsi deyil, həm də keçmiş döyüşlərin, qəhrəmanlıq salnamələrinin və hərbi düşüncənin canlı şahidləridir. Bu qalalara baxarkən əcdadlarımızın Vətəni qorumaq üçün necə böyük zəhmət çəkdiklərini, nə qədər güclü müdafiə sistemi qurduqlarını görmək mümkündür.
Orta əsr qalalarının tarixi göstərir ki, Vətənin müdafiəsində təkcə cəsarət deyil, uzaqgörənlik, planlı fəaliyyət və hərbi bilik də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu xüsusiyyətlər Azərbaycan hərb sənətinin əsrlər boyu formalaşmasına və zənginləşməsinə öz töhfəsini verib.

Hazırladı:

Hüsniyyə NƏSİROVA

“Azərbaycan Ordusu”