Min illər boyu silah yalnız döyüş vasitəsi olmayıb. O, dövlətin gücünü, xalqın döyüş ruhunu və hərb sənətinin inkişaf səviyyəsini də göstərib. Azərbaycan torpaqları qədim dövrlərdən igid döyüşçüləri və bacarıqlı silah ustaları ilə tanınıb. Burada hazırlanan silahlar keyfiyyəti, möhkəmliyi və istifadə rahatlığı ilə seçilib. Onların arasında qılınc xüsusi yer tutub. Uzun əsrlər boyu qılınc Azərbaycan döyüşçülərinin ən etibarlı silahlarından biri hesab olunub və hərb tariximizdə dərin iz buraxıb.
Qədim Azərbaycan dövlətlərində döyüşçülər müxtəlif növ silahlardan istifadə edirdilər. Ox və yay uzaq məsafədən düşmənə zərbə vurmağa imkan verirdi. Nizə süvari və piyada qoşunlarının əsas silahlarından idi. 
Gürz və balta isə yaxın döyüşlərdə böyük gücə malik idi. Ancaq bu silahların arasında qılınc həm döyüşçüyə çevikliyi təmin etməsi, həm də döyüş imkanlarına görə daha çox seçilirdi. Təcrübəli döyüşçü qılıncla həm müdafiə olunur, həm də qısa vaxt ərzində ardıcıl hücumlar edə bilirdi.
Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif dövrlərə aid qılınclar, nizə ucluqları, ox ucluqları və digər silah nümunələri aşkar edilib. Bu tapıntılar göstərir ki, qədim ustalar metal emalı sahəsində yüksək bacarıqlara malik olublar. Onlar dəmiri emal edərək həm möhkəm, həm də yüngül silahlar hazırlamağı bacarırdılar. Silahın döyüşdə etibarlı olması üçün onun tarazlığına, çəkisinə və möhkəmliyinə xüsusi diqqət yetirilirdi.
Azərbaycan hərb sənətində qılıncdan istifadə xüsusi hazırlıq tələb edirdi. Döyüşçülər illərlə məşq edir, qılıncı düzgün tutmağı, sürətli zərbə endirməyi və eyni zamanda, özlərini qorumağı öyrənirdilər. Təkcə fiziki güc kifayət etmirdi. Cəldlik, dəqiqlik və düzgün qərar vermək bacarığı da böyük rol oynayırdı. Buna görə də qılıncdan ustalıqla və məharətlə istifadə etməyi bacaranlar döyüş meydanında rəqib üçün ciddi təhlükə hesab olunurdu.
Orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən dövlətlərin ordularında süvari qoşunları əsas qüvvələrdən biri idi. At üstündə döyüşən əsgərlər üçün qılınc ən əlverişli silahlardan sayılırdı. Süvari yüksək sürətlə hərəkət edərkən qılıncla həm hücum edir, həm də özünü müdafiə edə bilirdi. Bu səbəbdən qılıncın forması və uzunluğu döyüş üsuluna uyğun hazırlanırdı.
Azərbaycan hərb tarixində tanınmış sərkərdələr də qılıncdan məharətlə istifadə ediblər. Babək döyüşlərdə cəsarəti və çevik hərəkətləri ilə seçilib. Şah İsmayıl Xətai dövründə isə ordunun silahlanmasına və döyüş hazırlığına xüsusi diqqət yetirilirdi. Həmin dövrdə hazırlanan qılınclar həm döyüş silahı, həm də sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilirdi. Dəstəkləri bəzək elementləri ilə işlənir, bəzən üzərinə müxtəlif yazılar və naxışlar həkk olunurdu.
Qılıncın hazırlanması uzun və məsuliyyətli proses idi. Usta əvvəlcə keyfiyyətli polad seçirdi. Sonra metal yüksək temperaturda qızdırılır, döyülür və lazımi forma verilirdi. Daha sonra itiləmə və cilalama işləri aparılırdı. Hazır silah bir neçə dəfə sınaqdan keçirilirdi. Bu iş böyük təcrübə və səbir tələb edirdi. Məhz buna görə bacarıqlı silah ustaları cəmiyyət arasında böyük hörmət qazanırdılar.
Azərbaycanın hərb sənəti yalnız silah hazırlamaqdan ibarət olmayıb. Burada döyüş taktikası da mühüm yer tuturdu. Sərkərdələr ərazinin xüsusiyyətlərini düzgün qiymətləndirir, qoşunların yerləşməsini əvvəlcədən planlaşdırır və düşmənin zəif tərəflərindən istifadə etməyə çalışırdılar. Dağlıq ərazilərdə pusqu qurmaq, sürətli süvari hücumları təşkil etmək və gözlənilməz manevrlər etmək Azərbaycan hərb sənətinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən idi.
Zaman keçdikcə odlu silahların meydana çıxması qılıncın döyüş meydanındakı rolunu azaltdı. Tüfənglər, toplar və daha sonra müasir silahlar orduların əsas döyüş vasitəsinə çevrildi. Bununla belə, qılınc tarixdəki əhəmiyyətini heç vaxt itirmədi. Bu gün o, Azərbaycan hərb tarixinin, qəhrəmanlıq ənənələrinin və döyüş ruhunun rəmzlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Hazırda muzeylərdə qorunan qədim qılınclar, nizələr və digər silahlar xalqımızın zəngin hərb tarixini öyrənmək baxımından mühüm mənbədir. Bu eksponatlar göstərir ki, Azərbaycan döyüşçüləri yalnız cəsarətləri ilə deyil, həm də yüksək hərbi hazırlıqları və inkişaf etmiş silah mədəniyyəti ilə seçiliblər.
Tarixi silahlar keçmişimizin canlı şahidləridir. Onlar bizə xatırladır ki, Vətənin müdafiəsi hər zaman xalqımız üçün müqəddəs vəzifə olub. Qədim silah ustalarının zəhməti, döyüşçülərin igidliyi və sərkərdələrin uzaqgörənliyi Azərbaycan hərb sənətinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu irsin öyrənilməsi təkcə tariximizi daha yaxşı tanımağa deyil, həm də milli hərbi ənənələrimizin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.

Hazırladı:

Hüsniyyə NƏSİROVA
“Azərbaycan Ordusu”