Azərbaycan dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Tarixi ərazilərdə aparılan arxeoloji qazıntılar göstərir ki, bu ərazidə insanlar minlərlə il əvvəl yaşayıblar. Azıx mağarasında tapılmış "Azıx adamı"nın qalıqları (18 yaşlı qadının alt çənə sümüyü 350-400 min il) Azərbaycanın qədim insan məskəni olduğunu sübut edir. Qobustan qayaüstü rəsmləri isə Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir, həmçinin burada yaşayan qədim insanların həyat tərzi, ovçuluq və inancları haqqında mühüm məlumatlar verir. 
Azərbaycan ərazisi qədim dövrlərdə mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşdiyi üçün burada erkən mədəniyyət və dövlətçilik ənənələri formalaşıb. Tarixi mənbələrə görə, Azərbaycan xalqı təxminən 5 min illik dövlətçilik tarixinə malikdir. İlk tayfa birlikləri və dövlət qurumları e.ə. IV-III minilliklərdə yaranmağa başlayıb. Azərbaycan ərazisində Aratta, Manna, Midiya, Atropatena, Qafqaz Albaniyası kimi qədimi dövlətlər olub. Bu dövlətlər Azərbaycan dövlətçilik tarixinin əsasını qoyub.
Azərbaycan tarixində qüdrətli dövlətlərdən biri də Səfəvilər dövləti olub. Bu dövlətin yaranması Azərbaycan tarixində mühüm hadisə idi. Səfəvilər dövləti - Yaxın və Orta Şərqin regional güc balansını, dini-ideoloji strukturunu və mədəni xəritəsini kökündən dəyişdirən qüdrətli bir Azərbaycan dövlətidir.
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində ilk dəfə olaraq bütün şimal və cənub torpaqları məhz bu imperiyanın bayrağı altında vahid idarəetmə sistemində birləşdirilib. Səfəvi sülaləsi öz kökləri etibarilə türk-islam sintezinin ən mükəmməl təzahürüdür.
Səfəvilər dövlətinin siyasi arenaya çıxışı birbaşa XIII əsrin sonlarında Ərdəbildə Şeyx Səfiəddin İshak Ərdəbili tərəfindən əsası qoyulmuş "Səfəviyyə" sufi təriqəti ilə bağlıdır. İlk dövrlərdə sırf dini-fəlsəfi bir təriqət idi. XV əsrdən etibarən sürətlə siyasiləşməyə və hərbiləşməyə başladı.
XV əsrin sonunda Ağqoyunlu dövlətinin daxili çəkişmələr nəticəsində  parçalanması Azərbaycan coğrafiyasında dərin siyasi xaos yaratdı. Belə bir şəraitdə atasını və qardaşını bu müharibələrdə itirən, özü isə uzun müddət Lahicanda gizlənən gənc İsmayıl Səfəviyyə müridlərinin müşayiəti ilə tarix səhnəsinə çıxdı.
1499-cu ildə Lahicandan Ərdəbilə, oradan isə Ərzincana doğru hərəkət edən İsmayıl ətrafına qısa müddətdə minlərlə döyüşçü toplamağı bacardı. İlk olaraq atasının intiqamını almaq üçün Şirvanşahlar dövləti üzərinə yürüş edən İsmayıl 1500-cü ildə Cabanı döyüşündə Şirvanşah Fərrux Yasarın qoşunlarını darmadağın etdi. Bu qələbə Səfəvilərin hərbi qüdrətinin ilk rəsmi nümayişi oldu. Növbəti il, yəni, 1501-ci ildə Şərur döyüşündə Ağqoyunlu Əlvənd Mirzəni məğlub edən gənc sərkərdə Təbrizə daxil oldu. Təbrizdə öz adına xütbə oxutdurub sikkə kəsdirən 14 yaşlı İsmayıl Səfəvilər dövlətinin əsasını qoydu və Təbriz bu dövlətin ilk paytaxtı elan edildi. 1503-cü ildə Almaqulağı döyüşündə Ağqoyunluların sonuncu böyük qüvvəsi məğlub edilərək tamamilə tarix səhnəsindən silindi.
Səfəvilər dövlətinin milli tariximizdəki ən böyük xidmətlərindən biri, Azərbaycan dilinə rəsmi dövlət statusunun verilməsidir. Orta əsrlər Şərqdə fars və ərəb dillərinin qəbul edildiyi bir dövrdə Şah İsmayıl mədəni-siyasi addım atdı. Onun fərmanı ilə Azərbaycan dili imperiyanın rəsmi sənədləşmə, saray, diplomatiya və ordu dilinə çevrildi.
Bu siyasətin rəhbəri olan Şah İsmayıl təkcə hökmdar deyil, həm də dövrünün dahi şairlərindən biri idi. "Xətai" təxəllüsü ilə ana dilində qələmə aldığı lirik qəzəllər, ictimai-fəlsəfi şeirlər, epik səpkili "Dəhnamə" və "Nəsihətnamə" poemaları Azərbaycan ədəbiyyatının qızıl fondunu təşkil edir. Şah İsmayılın bu addımı imperiyanı idarə edən qızılbaşlar ilə sadə xalq arasında qırılmaz bir dil birliyi yaratdı. Xaricdən gələn elçilər Təbriz sarayında məhz Azərbaycan dilində qəbul edilir, rəsmi diplomatik məktublaşmalar bu dildə aparılırdı.
Əks tərəfdə isə Sultan Səlimin sərəncamında dövrün ən müasir hərbi texnologiyası-fitilli tüfənglərlə silahlanmış nizamlı piyada qoşunu və bir-birinə zəncirlənmiş yüzlərlə ağır artilleriya topu var idi. Şah İsmayılın şəxsi şücaətinə, hətta Osmanlı toplarının zəncirini qılıncı ilə kəsməsinə baxmayaraq, odlu silahların yaratdığı dəhşətli atəş gücü qızılbaş süvarilərini darmadağın etdi. Şah İsmayıl bu mənəvi zərbədən sonra ömrünün sonuna qədər heç bir döyüşə girmədi və özünü daha çox daxili idarəçiliyə və mədəniyyətə həsr etdi.
Şah İsmayılın 1524-cü ildə erkən vəfatından sonra taxta cəmi 10 yaşlı oğlu I Təhmasib keçdi. Hökmranlığının ilk on ili qızılbaş tayfa başçılarının daxili, qanlı vətəndaş müharibələri ilə keçdi. Dövlətin bu zəifliyindən istifadə edən Osmanlı Sultanı Süleyman Qanuni və şərqdəki Özbək xanları Səfəvi torpaqlarına ardıcıl hücumlar təşkil etdilər.
Şah I Təhmasib açıq döyüşdə Osmanlı artilleriyasına qalib gəlməyin qeyri-mümkün olduğunu anlayaraq dahi bir hərbi strategiya işləyib hazırladı: "Yandırılmış torpaq" və partizan müharibəsi taktikası. Osmanlı ordusu irəlilədikcə Səfəvi qoşunları geri çəkilir, yolüstü bütün su quyularını doldurur, ərzaq anbarlarını yandırır və əhalini dağlara köçürürdü. Nəticədə ac, susuz və yorğun qalan Osmanlı ordusu qızılbaşların qəfil gecə basqınları ilə sarsıdılır və geri çəkilməyə məcbur edilirdi.
Təhmasibin 52 illik ağıllı idarəçiliyi sayəsində imperiya parçalanmaqdan xilas oldu. Nəhayət, 1555-ci ildə iki dövlət arasında ilk rəsmi sülh müqaviləsi - Amasya sülhü imzalandı. Bu müqavilə ilə Azərbaycan Səfəvilərdə qaldı, İraq isə Osmanlıya verildi və dövlət 30 illik rahat nəfəs almaq imkanı qazandı. Həmçinin, təhlükəsizlik səbəbindən paytaxt Təbrizdən Qəzvin şəhərinə köçürüldü.
XVI əsrin sonlarına doğru Səfəvilər dövləti yenidən dərin siyasi və hərbi böhranla üzləşdi. Ölkə daxilində qızılbaş əyanları özbaşınalıq edirdi. Osmanlılar demək olar ki, bütün Azərbaycanı və paytaxt Qəzvinə qədər olan əraziləri işğal etmişdilər. 1587-ci ildə taxta çıxan I Şah Abbas imperiyanı xilas etmək üçün sarsıdıcı islahatlara imza atdı.
Şah Abbas başa düşürdü ki, yalnız qızılbaş süvarilərinə güvənmək dövləti məhvə aparır. O, ingilis macəraçıları Entoni və Robert Şirli qardaşlarının da texniki köməyi ilə ordunu tamamilə yenidən qurdu. Qızılbaşların hərbi inhisarına son qoyularaq dörd yeni qoşun növü yaradıldı:
Qulamlar - birbaşa şaha sadiq xüsusi qvardiya.
Tüfəngçilər - odlu silahla təchiz olunmuş piyada qoşunu.
Topçular - dövlətin ağır artilleriya korpusu. Şah Abbas yüzlərlə yeni qruplar yaradaraq ordunun atəş gücünü Osmanlı səviyyəsinə qaldırdı.
Qorçular - ənənəvi qızılbaş süvariləri, lakin onların da sayı azaldılaraq birbaşa mərkəzi komandanlığa tabe edildilər.
Şah Abbas mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək və dəniz ticarət yollarına yaxın olmaq məqsədilə 1598-ci ildə  paytaxtı Qəzvindən İsfahana köçürtdü.
İslahatları başa vurduqdan sonra Şah Abbas dərhal itirilmiş torpaqların azad edilməsinə başladı. O, ilk olaraq şərqdə Özbək xanlarını darmadağın edərək Xorasanı geri qaytardı. Sonra isə Osmanlılar üzərinə yürüş edərək 1603-1607-ci illər müharibəsində Təbriz, Gəncə, Şamaxı, Naxçıvan və İrəvanı, daha sonra isə Bağdadı yenidən Səfəvi bayrağı altına gətirdi. Onun dövründə Səfəvi imperiyası özünün ən geniş coğrafi sərhədlərinə və hərbi qüdrətinin zirvəsinə çatdı.
Səfəvilər imperiyası təkcə hərbi yürüşləri ilə deyil, həm də qlobal ticarət şəbəkəsində oynadığı strateji rolla dünya iqtisadiyyatına yön verirdi. İmperiyanın ən böyük gəlir mənbəyi və beynəlxalq ticarət valyutası - Xəzəryanı bölgələrdə istehsal olunan yüksək keyfiyyətli xam ipək idi.
Şah Abbas ipək ticarətini tamamilə dövlət inhisarına aldı. Avropanın toxuculuq sənayesinin bu xammala olan tələbatını görən Səfəvi sarayı, Osmanlı gömrük rüsumlarından yayınmaq üçün birbaşa dəniz yolları axtarışına çıxdı. İngiltərənin "Ost-Hind" şirkəti və Hollandiya ticarət missiyaları ilə müqavilələr imzalandı. 1622-ci ildə Şah Abbas ingilis donanmasının köməyi ilə Fars körfəzinin girişində yerləşən strateji Hörmüz limanını portuqaliyalıların 100 illik işğalından azad etdi. Burda yeni "Bəndər-Abbas" limanı tikildi və imperiya birbaşa dünya okeanına açılaraq qlobal dəniz ticarətinin mərkəzlərindən birinə çevrildi.
Ölkə daxilində ticarətin inkişafı üçün Şərqlə Qərbi birləşdirən yollar üzərində müdafiə olunan karvansaralar (tarixdə "Şah Abbas karvansaraları" kimi tanınır), körpülər və bazarlar tikildi. Tacirlərin təhlükəsizliyi dövlət tərəfindən zəmanət altına alındı, bu isə Avropa, Hindistan, Rusiya və Çindən gələn böyük karvanların maneəsiz hərəkətini təmin etdi.
Səfəvi dövrü İslam mədəniyyəti və incəsənətinin ən parlaq, ən zəngin dövrlərindən biri idi.
XVI əsrdə Şah İsmayıl və I Təhmasibin himayəsi altında dünya rəssamlıq tarixinə bəxş edilən Təbriz Miniatür Məktəbi özünün zirvəsinə çatdı. Sultan Məhəmməd, Kəmaləddin Behzad kimi dahi rəssamlar tərəfindən illüstrasiya olunmuş Şah Təhmasibin "Şahnamə" nüsxəsi vizual sənətin şah əsəri hesab olunur. Bu əsərdəki miniatürlər incəliyi, rəng harmoniyası və kompozisiya mürəkkəbliyi ilə bu gün də dünyanın ən böyük Metropolitan, Luvr muzeylərini  bəzəyir.
Paytaxt İsfahanın Şah Abbas tərəfindən yenidən qurulması şəhərsalma sənətinin möcüzəsi sayılır. Dünyanın ən böyük meydanlarından biri olan "Nəqş-i Cahan"  meydanı, onun ətrafında ucalan monumental Ali Qapı sarayı, Şah məscidi, Şeyx Lütfullah məscidi və füsunkar Allahverdi xan körpüsü Səfəvi memarlıq dühasının  zirvəsidir.
Səfəvi saray emalatxanalarında toxunan ipək və qızıl saplı xalçalar bütün dünyada lüks simvolu idi. Hazırda Londonun Viktoriya və Albert muzeyində saxlanılan məşhur "Şeyx Səfi xalçası" 1539-cu ildə I Təhmasibin sifarişi ilə toxunmuşdur və dünya toxuculuq sənətinin ən qədim, ən böyük və ən mükəmməl kompozisiyalı xalçası sayılır.
Hər bir böyük dövlət kimi, Səfəvilər də zamanla zəifləmə və tənəzzül dövrünə qədəm qoydu. I Şah Abbasın 1629-cu ildə vəfatından sonra dövlət strukturunda bərpaolunmaz çatlar yarandı.
Daxili çəkişmələrin, iqtisadi problemlərin və xarici hücumların başlanması Səfəvilərin gücünü azaltdı. 1722-ci ildə imperiyanın zəifliyindən istifadə edən əfqan tayfaları paytaxt İsfahanı mühasirəyə alaraq ələ keçirdilər. Şimaldan isə Rusiya və Osmanlı imperiyaları Səfəvi torpaqlarını bölüşdürmək üçün hərəkətə keçdi.
Bu ağır tarixi xaosdan Azərbaycanı və imperiyanı xilas edən şəxs qızılbaşların Əfşar boyundan olan, dahi sərkərdə Nadir xan oldu. O, qısa müddətdə əfqanları ölkədən qovdu, rus və osmanlı qoşunlarını geri çəkilməyə məcbur edərək dövlətin ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Səfəvi şahlarının artıq ölkəni idarə edə bilməyəcəyini görən Nadir xan, 1736-cı ildə Muğan qurultayında özünü şah elan etdi. Bununla da 235 illik Səfəvilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu və hakimiyyət digər bir Azərbaycan-türk sülaləsinə - Əfşarlara keçdi.
Səfəvilər dövləti süqut etsə də, onun qoyduğu tarixi, siyasi və mədəni mirası müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin fundamental bünövrəsini təşkil edir. Səfəvilər Azərbaycan xalqının etnik, dil və mədəni bütövlüyünü təmin etdi. Azərbaycan dilini beynəlxalq arenada imperiya miqyaslı bir dil səviyyəsinə qaldırdı. Bu gün də yaşadığımız coğrafiyanın sərhədlərini və geopolitik kimliyini formalaşdırdı. Səfəvilərin tarixi, sadəcə keçmişin bir səhifəsi deyil, bu günümüzü və gələcəyimizi anlamaq üçün ən mühüm milli strateji yaddaş mənbəyidir.

Pərvanə İMAMƏLİYEVA

"Azərbaycan Ordusu"