Azərbaycan tarixinin hər səhifəsində Vətən üçün canından keçən igidlərin izləri yaşayır. Şəhidlik anlayışı bizim üçün bu millətin qürur mənbəyinə çevrilmiş müqəddəs bir dəyərdir. Bu dəyər yüzillər boyunca xalqımızı birləşdirib, bir dövlət kimi varlığımızı qoruyub və gələcək nəsillərə yol göstərib.
Hər bir şəhidin adı tarixin yaddaşına, xalqın qəlbinə həkk olunur. Onların həyat yolu, döyüş meydanında göstərdikləri igidlik, Vətəni qorumağı ailələrindən, övladlarından, gəncliklərindən üstün tutmaqları igidliyin ən uca nümunəsidir. Şəhidliyin böyüklüyü də məhz elə bundadır. İnsan öz həyatını daha böyük bir amal uğrunda - Vətənin bütövlüyü, xalqın təhlükəsizliyi naminə qurban verir.
Azərbaycan torpaqları uzun illər ərzində mübarizə meydanı olub. Vətən müharibəsində, ondan əvvəlki döyüşlərdə və bu gün də sərhədlərimizin keşiyində dayanan hər bir igidin missiyasında torpağı qorumaq amalı yaşayır. Bu mübarizədə şəhidlik zirvəsinə ucalan qəhrəmanlarımız Azərbaycan bayrağını göylərə qaldıran, bu xalqın başını uca edən simvola çevriliblər.
Onların hər biri bir ailənin övladı, bir ananın nəfəsi, bir balanın ümidi, həyat yoldaşlarının gözlərindəki işartı idi. Ancaq bütöv bir millətin qüruru oldular. Şəhid ailələrinin səbir və mətanəti də bizim üçün müqəddəsdir. Onlar Vətən yolunda canını verən bir igid oğul böyütmüş insanlar kimi xalqın ən yüksək ehtiramına layiqdirlər.
Bu gün Azərbaycan Respublikası, onun güclü ordusu, bütövlükdə Azərbaycan xalqı şəhidlik anlamını üstün tutur. Hər dəfə şanlı üçrəngli bayrağımıza baxanda onun rənglərinə hopan qanı, azadlıq eşqini xatırlayırıq... Hər dəfə şəhidlərimizin məzarını ziyarət edəndə anlayırıq ki, bu yurd üzərində gəzdiyimiz hər qarış torpaq böyük qurbanlar hesabına qorunub.
Bu yurdun bütövlüyü naminə əziz canlarından keçən şəhidlərimizin xatirəsi əbədidir. Onların ömür yolu keçmişin tarixi olmaqla yanaşı, gələcəyin silinməz yol xəritəsidir. Onlar bizə həm birliyi, həm cəsarəti, həm də Vətən sevgisinin ən saf formasını öyrədiblər.
Azərbaycan xalqının şəhidlik tarixinin kökləri əsrlərə dayanır, bu yolun növbəti mərhələsi 1918-ci ilin qanlı hadisələrindən başlayaraq, günümüzə qədər uzanan böyük bir milli yaddaş xəttini təşkil edir. 1918-ci ildə Quba, Şamaxı, Bakı və Azərbaycanın digər bölgələrində daşnak-bolşevik dəstələrinin törətdiyi qırğınlar xalqımızın tarixində dərin yaralar açdı. O dövrdə minlərlə dinc sakin - kişi, qadın, uşaq, yaşlı qətlə yetirildi. Quba qəzasında tapılan kütləvi məzarlıq isə həmin faciələrin canlı şahidinə çevrildi. Bu soyqırımı hadisələri Azərbaycan xalqının yaddaşında şəhidlik anlayışını daha da müqəddəsləşdirdi və torpaq, millət uğrunda fədakarlığın ilk böyük simvollarından biri kimi tarixə düşdü. 1918-ci ilin qanlı hadisələri, Quba və digər rayonlarda baş verən faciələr nəinki bir gündür, nəinki bir neçə ailənin məhvidir, bu, milli yaddaşımızın dərin yarasıdır. Quba qəzasında törədilmiş kütləvi qırğınlar və digər 1918-ci il faciələri haqqında rəsmi məlumatlar bu gün də həmin dövrün məzarlığını, itkilərini və şəhidlərinin xatirəsini sənədləşdirir. Bu adların tam siyahısı arxivlərdə və xatirə komplekslərində qorunur. 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bolşeviklər tərəfindən süqutundan sonra, 1920-1930-cu illərdə sovet hakimiyyətinə qarşı dirəniş göstərən yüzlərlə azərbaycanlı "xalq düşməni" damğası ilə güllələndi, sürgün edildi və repressiya olundu. Bu dövrdə millətini və dövlətçilik ideyalarını qorumağa çalışan insanlar da öz əqidələrinə görə şəhidlik zirvəsinə ucalmış hesab olunurlar. Onların taleyi xalqın yenilməz iradəsinin göstəricisi kimi tarix boyu yaddaşlarda yaşamaqdadır. Bu dövrün taleləri rəsmi arxivlər, tədqiqatlar vasitəsilə sübut olunub və sənədləşdirilib. Hər bir itki millətimizin taleyinə yazılan ağır bir sətirdir. Arxiv sənədləri və repressiyalara dair tədqiqatlar mövcuddur.
1941-1945-ci illərin İkinci Dünya müharibəsi isə Azərbaycan üçün həm böyük itkilər, həm də böyük qəhrəmanlıqlar gətirdi. Onminlərlə azərbaycanlı faşizmə qarşı vuruşaraq canını fəda etdi. Onlar Azərbaycan ərazisindən uzaqda döyüşsələr də, göstərdikləri fədakarlıq bütövlükdə insanlığın müdafiəsi və ədalətin bərpası uğrunda idi. Bu dövrün döyüş təcrübəsi, cəsarəti və ruhu müstəqillik illərində xalqımızın milli mübarizəsində yenidən öz əksini tapdı.
İkinci Dünya müharibəsində Azərbaycan xalqı kütləvi şəkildə iştirak etdi. Azərbaycan Ordusunda və cəbhə arxasında yüzminlərlə azərbaycanlı insan həyatını itirdi. Onlar doğma torpağından uzaqda şəhid oldular, amma onların adları, xatirələri gələcək nəsillərə ötürüldü.
1980-ci illərin sonu Qarabağ hadisələrinin başlanğıcı yeni bir səhifə açdı. Qarabağ hadisələrinin alovlanması xalqı yenidən daha ağır sınaqlar qarşısında qoydu. Ermənilərin əsassız torpaq iddiaları və başlayan təcavüz nəticəsində yüzlərlə kənd yandırıldı, minlərlə insan qətlə yetirildi və ya didərgin salındı. 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisəsi isə həm faciə, həm də milli oyanış günü oldu. Sovet ordusunun dinc əhaliyə qarşı həyata keçirdiyi qətliam nəticəsində yüzlərlə insan şəhid oldu. 
Onların adları rəsmi siyahılarda, Şəhidlər xiyabanında, ən əsası isə xalqın silinməz yaddaşında əbədiləşdirilib. Onların hər biri həyat arzusu olan insanlar idi,  amma həmin gün xalqın azadlığı yolunda həyatlarını itirdilər. 
1992-ci ilin fevralında baş verən Xocalı soyqırımı azərbaycanlıların yaşadığı ən dəhşətli faciələrdən biri oldu. Xocalı faciəsi XX əsrin ən dəhşətli səhifələrini açdı. 613 nəfərin qətlə yetirilməsi, yüzlərlə insanın girov götürülməsi, uşaq və qadınların arasında çoxlu itkilərin olması ilə bu hadisə Azərbaycan xalqının şəhidlik yaddaşına dərin iz qoydu. Qadınların, uşaqların, yaşlıların amansızlıqla qətlə yetirilməsi yalnız Azərbaycanın deyil, bütün insanlığın faciəsidir. Xocalı sakinləri bir gecədə şəhidlərlə dolu tarixi yaddaşa çevrildi və bu hadisə Azərbaycan xalqının ədalət mübarizəsini daha da alovlandırdı. Həmin illərdə davam edən Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı minlərlə azərbaycanlı oğul və qız Vətənin müdafiəsi uğrunda canından keçdi. Şuşa, Laçın, Kəlbəcər, Füzuli və digər rayonların müdafiəsində ucalan şəhidlərin qəhrəmanlığı işğal dövründə xalqın yaddaşını diri saxlayan ən güclü dayaqlardan biri oldu.
2010-cu ilin iyununda Mübariz İbrahimovun qəhrəmanlığı ölkə miqyasında böyük rezonans yaratdı. Mübariz İbrahimov cəbhə xəttin keçərək düşmənlə qeyri-bərabər döyüşdə, qarşı tərəfə xeyli itki verdirməklə qəhrəmancasına həlak oldu və o, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görüldü. Onun Vətən üçün fədakarlıq nümunəsi yeniyetmələrə və gənclərə verilən tarix dərsi oldu. 
Müstəqillik illərində Azərbaycan dövləti gücləndikcə ordumuz da daha müasir və peşəkar quruluşa çevrildi. Bu yeni mərhələnin ilk böyük sınağı 2016-cı ilin aprelində oldu. Dörd günlük döyüşlər zamanı ordumuz işğal altında olan bəzi strateji yüksəklikləri azad etdi. Bu həm ordunun gücünü, həm də xalqın qələbəyə olan inamını artırdı. Bu döyüşlərdə şəhid olan igidlər illərlə davam edən ədalətsiz işğalın sona çatdırılacağına, ümidlərin daha da güclənməsinə səbəb oldular.
2016-cı ilin Aprel döyüşlərində və 2020-ci ilin Tovuz hadisələrində də ölkəmiz şəhidlər verdi. 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş vermiş döyüşlərdə general-mayor Polad Həşimovun və silahdaşlarının şəhadəti ölkədə dərin kədər yaratdı; o, vətənpərvərliyə və peşəkarlığa simvol oldu. Polad Həşimovun adı tarixdə qalacaq qəhrəmanlardan birinə  çevrildi.
Elə həmin ilin sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi isə Azərbaycan xalqının Zəfər tarixində ən parlaq, qəhrəmanlıq dolu, həm də ən qürurlu salnamələrdən birini yaratdı. Bu savaşda Azərbaycan Ordusunun hər bir addımı, hər bir döyüşü milli tariximizin dönüş nöqtəsi oldu. Xalq-ordu birliyi, Müzəffər Ali Baş Komandanın qətiyyətli rəhbərliyi və döyüşçülərimizin misilsiz fədakarlığı nəticəsində Azərbaycan 30 ilə yaxın davam edən işğala son qoydu.
Bu tarixi yolun zirvəsi də elə 44 günlük Vətən müharibəsi oldu. 27 sentyabrda başlayan müharibə Azərbaycan Ordusunun tarix yazdığı dövrə çevrildi. Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan, Kəlbəcər, Laçın və nəhayət, Şuşanın azad edilməsilə Azərbaycan xalqının 30 illik həsrətinə son qoydu. Bu qələbə minlərlə şəhidimizin canı bahasına başa gəldi. Onların hər biri bu torpaqda öz izini qoydu və Azərbaycanın müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünün əbədi olduğunu bir daha dünyaya sübut etdi.
Gözlərimizi qapayıb bir anlıq düşünsək görərik ki, bu torpaq üçün canını verənlərin adları hər biri bir həyatı, bir ailəni, bir xatirəni, bir xalqın dərd və fərəhini daşıyan xatirə daşlarıdır. 
Bu şəhidlər sırasında 44 günlük Şanlı Zəfər tarixini yazan qəhrəmanlarımızdan şəhid gizir Xudayar Yusifzadənin adını xüsusi ehtiramla çəkmək olar. Onun döyüş yolunda göstərdiyi şücaət, Vətəninə sevgisi və ölümündən öncə səsləndirdiyi "Vətən yaxşıdır" təsnifi bütün Azərbaycan xalqının qəlbində əbədi olaraq yaşadı. Bununla yanaşı, Vətən müharibəsində canını fəda edən yüzlərlə igidimiz - tankçılarımız, xüsusi təyinatlılarımız, pilotlarımız, kəşfiyyatçılarımız, piyadalarımız Azərbaycanın tarixini öz qanı ilə yazdı. Onların hər birinin adı, hər birinin hekayəsi bu xalqın qürur yaddaşıdır.
Bu müqəddəs savaşda şəhid olan minlərlə oğul və qızımızın adı Azərbaycanın hər bir küçəsində, meydanında, məktəbində, parkında əbədiləşdirildi. Onlar təkcə ailələrinin yox, bütün xalqın övladlarına çevrildilər. Şəhidlərimizin ruhu bu gün də qalib ölkəmizin üzərində ucalır və hər birimiz üçün bir amal, bir yol göstərici rolunu oynayır.
Bu gün azad edilmiş torpaqlarımızda dalğalanan şanlı üçrəngli bayrağımız şəhidlərimizin qanı bahasına ucalıb. Onların hər biri Azərbaycanın azadlığı, suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını fəda edərək şəhidlik zirvəsinə yüksəlib.
Əsrlərdir davam edən və şəhidliyə uzanan bu uzun, taleyüklü və ağrılı yol Azərbaycan xalqının qürur salnaməsidir. Ən qürurlu məqam orasındadır ki, hər dövrün şəhidləri qan bağı, can bağı olmadan bir amal uğrunda - Vətənin azadlığı, xalqın təhlükəsizliyi, əmin-amanlığı, millətin gələcəyi uğrunda həyatlarını fəda etdilər. Onların göstərdiyi fədakarlıq bugünkü müstəqil Azərbaycan dövlətinin dayağı, sabahın zəmanətidir. Azərbaycan xalqı onların xatirəsini heç vaxt unutmayacaq, hər bir şəhid adı bu torpağın yaddaşına əbədi olaraq həkk olunub.
Şəhidlərimiz bizim milli qürur mənbəyimiz, Vətən sevgisinin ən ali nümunəsidir. Onların yazdığı tarix, göstərdiyi fədakarlıq heç zaman unudulmayacaq. Azərbaycan xalqı şəhidlərinin ruhu qarşısında baş əyir və onların əmanəti olan bu Vətəni daim qoruyacağını bəyan edir. Şəhidlərimizin qanı ilə yazılmış bu Zəfər tarixinin hər səhifəsi gələcək nəsillərə Vətən sevgisinin, mübarizliyin və birliyin əsl mənasını anlatmağa davam edəcək. 
Vətən uğrunda canından keçən bütün qəhrəmanlarımızın ruhu qarşısında baş əyirik.
Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz!

Şəlalə DÜNYAMALIYEVA

"Azərbaycan Ordusu"